هدف مصری‌ها از ساخت سریال حشاشین چه بود؟

این مطلب را با سخن قابل تأمل بندیتو کروچه فلیسوف ایتالیایی آغاز می کنم که معتقد بود «هر تاریخی، تاریخ معاصر است». یعنی انسان ها با توجه به تحولات عصری که در آن زندگی می کنند به تاریخ نگاه می کنند. به همین خاطر است که مردم هر دوره و زمانه ای نگاه متفاوتی نسبت به گذشته دارند.

برای رسیدن به این پاسخ که چرا مصری ها باید یک سریال در مورد حشاشین بسازند که تقریباً به طور کامل مربوط به تاریخ ایران است، ابتدا باید تحولات معاصر را بررسی کنیم. مخاطب اصلی این سریال اول از همه مردم مصر و سپس دیگر کشورهای مسلمان به ویژه کشورهای عرب زبان هستند. سازندگان سریال حشاشین با ساخت این سریال می خواهند نکتۀ مهمی را به مخاطبان خود گوشزد کنند.

پیام اصلی سریال حشاشین نقد بنیادگرایی اسلامی و سلفی‌گری است

بنیادگرایی اسلامی و سلفی گری یکی از بزرگ‌ترین موانع پیشرفت کشورهای مسلمان در دوران مدرن و پسامدرن بوده است. این جنبش های واپس‌گرا در سدۀ بیستم میلادی پس از تشدید مدرنیزاسیون در کشورهای اسلامی بیشتر ظهور پیدا کردند.

در واقع بنیادگرایی و سلفی گری در زمانۀ ما واکنش مسلمانان متحجر و واپس گرا نسبت به پیشرفت ها و تغییرات دنیای مدرن است و یکی از مهم ترین ابزار این گروه ها، تروریسم بوده است. واژۀ تروریسم در روزگار ما یادآور حملات انتحاری اعضای گروه های تروریستی نظیر داعش است. سازندگان سریال حشاشین قصد دارند تا خاستگاه تروریسم اسلامی را به حسن صباح و حشاشین برسانند.

در واقع هدف اصلی سریال حشاشین، نقد بنیادگرایی اسلامی و سلفی گری است. این گروه ها به ویژه در مصر طرفداران زیادی دارند و سازندگان سریال تلاش کرده اند تا مخاطبان مصری را نسبت به خطرات این گروه ها هوشیار سازند. در سریال حشاشین حسن صباح که فردی بسیار باهوش و زیرک است، به شیوه های گوناگون مردم بیچاره، بیسواد و مورد ستم واقع شده را شناسایی می کند. حسن صباح درد این مردم را می فهمد و از همین درد برای رسیدن به اهداف خود سوءاستفاده می کند.

بنابراین سازندگان سریال به تمامی دولت های مسلمان معاصر هم گوشزد می کنند که ظلم شما باعث می شود تا برخی انسان ها به دام بنیادگرایی اسلامی بیافتند. به همین خاطر است که در سریال در کنار به تصویر کشیدن فریبکاری‌های حسن صباح، به ظلم سلجوقیان هم اشاره می شود. در واقع در سریال حشاشین، حسن صباح و یارانش نمایندۀ گروه های تروریستی اسلامی امروزی هستند و سلجوقیان و عباسیان هم نمایندۀ دولت های مسلمان امروزی هستند که به مردم خود ظلم می کنند.

تحقیقات نشان داده است که دو عامل فقر اقتصادی و فقر فرهنگی اصلی ترین عوامل جذب شدن مسلمانان به گروه های جهادی و سلفی در دوران معاصر هستند. گروه هایی مثل داعش در کشورهایی می توانند ظهور کنند که مردم آن ها کم سواد و فقیر هستند.

در سریال حشاشین دو عامل کم سوادی مردم و خسته شدن از بیدادگری های سلجوقیان، علت موفقیت حسن صباح معرفی شده است

در سریال حشاشین نیز اکثر پیروان حسن صباح مردم سادۀ کوه نشینی هستند که ستم سلجوقیان و عباسیان خسته شده اند و حسن صباح را منجی خود می دانند. اما حسن صباح بدتر از سلجوقیان است و از احساسات این مردم مظلوم سوءاستفاده می کند. این تصویرسازی از حسن صباح و سلجوقیان کاملاً قابل تطبیق با شرایط خاورمیانۀ کنونی به ویژه وضعیت بسیاری از کشورهای عربی است. بنابراین اگرچه سریال حشاشین مقطعی از تاریخ ایران را به تصویر می کشد، اما هدف اصلی اش مربوط به تحولات دوران معاصر می شود.

در سریال حشاشین شما شاهد سه نوع اسلام هستید. یکی اسلام جهادی یا بنیادگرایی اسلامی که حسن صباح چهرۀ شاخص آن است. دومی اسلام فاسد و خارج شده از اصالت خود (به زعم سازندگان سریال) که سلجوقیان و عباسیان نمایندۀ آن هستند، و سوم اسلام حقیقی (به زعم سازندگان سریال) که ابوحامد غزالی نمایندۀ آن است. البته اگر بخواهیم به تاریخ وفادار باشیم، منش غزالی واقعی بیشتر شبیه بنیادگرایی اسلامی بوده است تا اسلامی که سازندگان سریال به تصویر کشیده اند. به هر حال از آنجا که غزالی میان اهل سنت بسیار محبوب است، طبیعی است که مصریان از او تصویر خوبی به نمایش گذاشته اند.

چنانکه در کتاب فرمانروایان کوهستان هم توضیح داده ام، بسیاری از مردم ایران از سلجوقیان ناراضی بودند و همین نارضایتی‌ها از عوامل موفقیت حسن صباح بود. حسن صباح واقعاً آدم جامعه شناسی بود و می دانست که مردم کدام مناطق ایران از سلجوقیان ناراضی تر هستند. فراموش نکنید که قلعه الموت در منطقۀ تاریخی دیلم قرار دارد و مردم دیلم از قدیم با حاکمیت سلسله های عرب و ترک به شدت مخالف بودند.

در سریال حشاشین در مورد حسن صباح زیادی سیاه نمایی شده است

اما معتقدم که سریال حشاشین از جادۀ انصاف خارج شده است و در مورد حسن صباح زیادی سیاه نمایی کرده است. حسن صباح را نمی توان بنیان گذار تروریسم اسلامی دانست و حشاشین را نمی توان به معنای امروزی تروریست قلمداد کرد. قبول دارم که شباهت های مهمی بین حشاشین و گروه هایی مثل داعش وجود دارد، اما تفاوت های آن ها خیلی خیلی بیشتر است. به این واقعیت ها در مطلبی دیگر خواهم پرداخت.