نقد و بررسی کتاب دو قرن سکوت

بدون تردید دو قرن سکوت مشهورترین اثر مورخِ ادیب، مرحوم عبدالحسین زرین‌کوب است، به طوری که بسیاری از ایرانیان او را با همین کتاب می‌شناسند. در عین حال خود کتاب دو قرن سکوت تاریخچۀ جالبی دارد و علاوه بر اینکه باعث شهرت زرین‌کوب شد، چنانکه خود او نیز بارها اعتراف کرده بود، مایۀ دردسرهای فراوانی نیز برای او بوده است. در این مقاله به بررسی و نقد این کتاب می‌پردازیم.

علاقه مندان جهت بارگیزی نسخه پی دی اف چاپ اول کتاب دو قرن سکوت می توانند از اینجا اقدام کنند.

آیا چاپ اول دو قرن سکوت مهم‌تر و بهتر است؟

نکتۀ اساسی این است که کتاب دو قرن سکوت نخستین بار در سال 1330 و زمانی منتشر شد که عبدالحسین زرین کوب 29 سال بیشتر نداشت، یعنی دورانی که به قول خودش از تعصب و خامی مبرّا نبود، بنابراین خوانندگانی که تنها چاپ اول دو قرن سکوت را خوانده اند باید حتماً حداقل چاپ دوم آن را هم که شش سال بعدتر منتشر شد مطالعه کنند چون نویسنده در چاپ جدید، به تجدید نظرهای مهمی در برخی مطالب چاپ نخست پرداخته است و ترتیب فصول و شیوۀ کتاب هم تا حد زیادی در آن تغییر یافته است.

در واقع مقایسۀ چاپ اول کتاب دو قرن سکوت با چاپ دوم آن به خوبی نشان می‌دهد که دانش تاریخی عبدالحسین زرین کوب در آن شش سال دچار چه تغییر و تحولی شده است . بااین حال، با وجود تمامی تفاوت هایی که میان چاپ نخست و دوم دو قرن سکوت وجود دارد، اما نتیجه ای که زرین کوب در پایان هر دو می گیرد تقریباً یکی است. به عبارت دیگر، اگرچه در فاصلۀ زمانی شش ساله بین انتشار این دو چاپ، به دانش تاریخی نویسنده بسیار افزوده می شود و به دنبال آن مطالب جدید فراوانی به کتاب دو قرن سکوت اضافه می کند، اما این تحولات به اندازه ای نیست که باعث شود در نتیجۀ نهایی تغییری ایجاد شود.

مقایسه چاپ اول و دوم دو قرن سکوت

فصل اول کتاب دو قرن سکوت در چاپ دوم، یعنی «فرمانروایان صحرا»در چاپ اول کتاب نیست و این فصل حاوی اطلاعات مهمی است که غیبت آن در چاپ نخست کتاب احساس می شد: اینکه اعراب چه قومی بودند و پیش از حمله به ایران، روابط ایشان با ایرانیان و دولت ساسانی چگونه بود.

خواننده با مطالعۀ این فصل متوجه می شود که اعراب از صدها سال پیش از ساسانیان و همچنین در طول دورۀ ساسانی تا اواخر آن، همواره فرمانبردار شاهان ایران بودند و «بارگاه خسروان را در مدائن کعبه آمال و آرزوهای خویش بر می شمردند». تمرکز زرین کوب در این فصل به ویژه بر حیره و یمن است، دو سرزمینی که در طول دورۀ ساسانی بیشترین ارتباط را با دربار ایران داشتند.

بااین حال در برخی قسمت ها نویسنده بیشتر از اینکه به نقد منابع تاریخی بپردازد، صرفاً به نقل داستان ها و افسانه هایی که در کتب قدیم آمده اند بسنده کرده است. مثلاً در قسمت مربوط به بنی لخم، زرین کوب علل اصلی و تأثیر سقوط این خاندان را بر آیندۀ ایران بررسی نمی کند، چراکه به اعتقاد بسیاری از پژوهشگران و مورخان، یکی از دلایل مهم شکست ساسانیان از اعراب همین سقوط دولت حیره و خاندان بنی لخم بوده است.

در عوض هر چقدر که در مورد حیره و اهمیت آن کمتر قلم رفته است، نویسنده در مورد اوضاع یمن و دلایل دخالت ساسانیان در این سرزمین مفصل توضیح داده است. توضیحات نویسنده دربارۀ یمن و اوضاع آن البته مفید است، اما با توجه به اینکه حملۀ اعراب به ایران برجسته ترین رویداد کل کتاب است، بهتر بود که در مورد حیره و بنی لخم نیز اطلاعات بیشتری به خواننده ارائه می شد.

فصل دوم کتاب دو قرن سکوت با عنوان «توفان و ریگ» با بحث در مورد دین اسلام آغاز می شود و با جنگ های اعراب با ایرانیان و چگونگی فتح نواحی مختلف ایران به دست مهاجمان ادامه می یابد. جای خالی این مطالب نیز در چاپ نخست کتاب احساس می شد، بنابراین نویسنده با اضافه کردن این مطالب یکی دیگر از نواقص مهم چاپ اول کتاب خویش را جبران نموده است. بااین حال روایت زرین کوب از فتوحات اعراب بیشتر نقل روایات آثار معروفی همچون تاریخ طبری است و نویسنده کمتر خود را درگیر نقد منابع کرده است.

بسیاری از جملات و عبارات این فصل حول فساد، انحطاط اخلاقی در جامعۀ ساسانی و بیداد شاهان، و در مقابل پیام برابری و آزادی خواهانۀ اسلام می گردند. اینکه علت سقوط حکومت ها، دولت ها و کشورها ر ا به گردن فساد و بیدادگری حاکمان بیاندازیم ساده ترین و شاید بدترین راهی است که یک مورخ می تواند برگزیند. البته که در بسیاری از موارد فساد و تعدی حاکمان از دلایل مهم سقوط حکومت ها بوده است، اما اصولاً مسئلۀ سرنگونی حکومت ها، به ویژه شاهنشاهی بزرگی همچون ساسانیان، به این سادگی ها نیست و شاید بهتر باشد در ادبیات پژوهشی از به کار بردن این جملات تکراری کلیشه ای پرهیز کرد.

اما بحث برانگیزتر از آن، این مطلب است که اسلام در آن زمان دقیقاً «مژده رهایی بخشی» بود که ایران و روم به آن نیاز داشتند. از آن جهت این مطلب بحث برانگیز است که اتفاقاً خود کتاب دو قرن سکوت ناقض آن است چراکه در ادامۀ دو قرن سکوت خواننده با جنبش ها و قیام های ایرانیان علیه اعراب مسلمان آشنا و متوجه می شود که ایشان در هر کوی و برزنی که توانش را داشتند در برابر فاتحان و دینشان مقاومت کرده اند. قاعدتاً اگر از نظر مردم ایران اسلام واقعاً آن مژده رهایی بخش می بود، ایشان تا این حد بر علیه حاکمان عرب و یا حتی ایرانیان مسلمان قیام و شورش نمی کردند .

فصل سوم چاپ دوم کتاب با عنوان «آتش خاموش» یکی از مهمترین فصل های کتاب است که به سال های آغازین حکومت اعراب مسلمان بر ایران می پردازد. روایت دو قرن سکوت در واقع از این فصل آغاز می شود و دو درس بسیار مهم برای خواننده دارد. یکی نیاز اعراب به استفاده از ایرانیان در کشورداری و دیگری شورش های ایرانیان و مقاومت های پراکندۀ ایشان در برابر اعراب.

در ابتدای این فصل نیز نویسنده همچون فصل پیشین دوباره از فساد و انحطاط دستگاه دینی زرتشتی در اواخر حکومت ساسانیان سخن می گوید. از اینکه بیدادگری شاهان زندگی را برای مردم سخت کرده بود به طوری که بسیاری به ادیان و مذاهب دیگر همچون دین مانی، مزدک، بودا و مسیحیت گرایش پیدا می کردند. زرین کوب با بیان این مطالب علت پیروزی اعراب بر ساسانیان را توضیح می دهد، در واقع از نظر او عامل اصلی در این پیروزی نه قدرت بالای مهاجمان، بلکه ضعف شدید ساسانیان بوده است.

این استدلال البته تا حدودی درست است و شواهد و منابع تاریخی فراوانی مؤید آن هستند، اما اینکه ریشۀ ضعف ساسانیان را به طور کامل به فساد و انحطاط دستگاه دینی زرتشتی منسوب کنیم، چندان درست نیست. به خصوص اینکه اعراب در خاک بیزانس هم پیشروی های قابل توجهی داشتند و اگر به خاطر جغرافیای خاص قسطنطنیه، پایتخت این امپراتوری نبود، بیزانس هم به سرنوشت ایران دچار می شد.

برای ریشه یابی دلایل ضعف ساسانیان در هنگام حملۀ اعراب، باید به سال های قبل و زمان پادشاهی خسرو پرویز برگشت و کار را از جنگ های طولانی مدت ایران و بیزانس در زمان این پادشاه آغاز نمود. جنگی که موجب فرسوده شدن و از دست رفتن بخش قابل توجهی از نیروی انسانی و اقتصادی هر دو ابرقدرت آن زمان شد. متأسفانه در دو قرن سکوت آنچنان که باید به این موضوع مهم پرداخته نشده است.

یکی دیگر از ایرادات این فصل، تناقض آشکار برخی از جملات آن با یکدیگر است، به طوری که گاهی خواننده را در تشخیص منظور نویسنده به اشتباه می اندازد. برای مثال زرین کوب در جایی پیروزی اعراب بر ساسانیان را در جنگ نهاوند اینگونه توصیف می کند: «در واقع این فتح نهاوند، در آن روزگاران پیروزی بزرگی بود. پیروزی قطعی ایمان و عدالت بر ظلم و فساد بود. پیروزی نهایی سادگی و فداکاری بر خودخواهی و تجمل پرستی بود».

در اینجا آشکارا سپاهیان عرب مسلمان پرچمداران عدالت و ایمان معرفی شده اند اما تنها چند صفحه بعدتر نویسنده رفتار اعراب را اینگونه ارزیابی می‌کند: «هیچ چیز مضحک‌تر و شگفت انگیزتر و در عین حال ظالمانه تر از رفتار این فاتحان خشن و ساده دل نسبت به مغلوبان نبود» . دیدگاه زرین کوب نسبت به فاتحان عرب در کل منفی است، اما چنین تناقض هایی که در چند جای دیگر کتاب هم دیده می‌شود،عجیب به نظر می‌رسد.

فصل چهارم کتاب در چاپ دوم تحت عنوان «زبان گمشده» یکی دیگر از بخش هایی است که نبود آن به شدت در چاپ نخست احساس می شد و اضافه شدن آن در چاپ دوم به کیفیت کتاب بسیار کمک کرده است. مهم ترین موضوعی که در این فصل به آن پرداخته می شود، نقش فاتحان عرب در نابود ساختن کتابخانه ها و کتاب های ایران باستان است، مطلبی که از گذشته تا به امروز برخی سعی در انکار آن داشته اند و خود زرین کوب نیز درباره آن چنین می گوید: «با این همه بعضی از اهل تحقیق در این باب تردید دارند. این تردید چه لازم است؟».

در هر حال نویسنده با استناد به دو منبع بسیار معتبر، یعنی ابوریحان بیرونی و ابن خلدون، و با تحلیل رویکرد مذهبی اعراب و فرهنگ ایشان به خوبی این مطلب را توضیح و تشریح می کند. از طرف دیگر، تأکید زرین کوب بر سکوت و خاموشی زبان ایرانیان در این دوره نه به معنای خاموشی کامل، بلکه در مقایسه با دورۀ ساسانی و قرن چهارم هجری به بعد است، یعنی زمانی که رفته رفته شاعران بزرگ ایرانی یکی پس از دیگری از خراسان تا فارس و آذربایجان ظهور کردند.

این نکته از آن جهت اهمیت دارد که در دهه های اخیر اسناد و مدارک گوناگونی از مناطق مختلف ایران کشف شده است که نشان می دهد در آن دوره، یعنی دو قرن ابتدایی استیلای اعراب بر ایران، همچنان مردم در بسیاری از مناطق از زبان های بومی و قدیمی خود استفاده می کردند.

یکی دیگر از نکات مهمی که در فصل چهارم به آن پرداخته می شود، تأثیرگذاری زبان، موسیقی، آهنگ ها، نغمه ها و ترانه های ایرانی و پارسی بر اعراب است. موضوعی که کمتر محقق ایرانی تا قبل از زرین کوب به آن پرداخته بود و اکثراً دربارۀ تأثیر زبان عربی بر پارسی بحث می کردند، در صورتی که زبان و شعر عرب نیز بسیار تحت تأثیر زبان پارسی قرار گرفته بود.

فصل های پنجم، ششم، هفتم، هشتم و دهم در چاپ دوم دو قرن سکوت در واقع همان مطالب فصل های دوم و سوم چاپ اول هستند که نویسنده بسیار جامع تر و مفصل تر دوباره به آن ها پرداخته است. مقایسۀ مطالب این فصل ها در چاپ دوم با موارد مشابه در چاپ نخست به خوبی نشان می دهد که تا چه اندازه به دانش تاریخی نویسنده اضافه شده است، هرچند از نظر روش و شیوۀ تاریخ نگاری تفاوت زیادی دیده نمی شود.

فصل نهم در چاپ دوم دو قرن سکوت، در واقع یکی دیگر از نقاط ضعف و نقص های چاپ نخست این کتاب بود که زرین کوب به خوبی از عهدۀ جبران آن برمی آید. نویسنده هم در چاپ نخست و هم چاپ دوم کتاب به طور پراکنده در جاهای مختلف در مورد ادیان، مذاهب و فرقه های مختلف توضیح داده است، اما در چاپ دوم، بار دیگر در فصلی مجزا تحت عنوان تأمّل برانگیز «جنگ عقاید»به طور تخصصی این مسئله ر ا بررسی کند تا خواننده به صورت منسجم با نقش مهمی که ادیان و مذاهب مختلف در آن مقطع از تاریخ ایران ایفا می کردند، آشنا شود.

نتیجه

دو قرن سکوت در مجموع اثری پخته از نظر تاریخی، دلنشین از نظر ادبی و جنجالی از نظر موضوع است. هنر زرین کوب این است که تاریخ را بسیار زیبا و روان روایت می کند، به طوری که هر خواننده ای به خوبی با متن ارتباط برقرار می کند و در عین حال به منابع تاریخی نیز وفادار می ماند؛ به همین دلیل، دو قرن سکوت اثری است که هم برای خوانندگان عمومی و هم پژوهشگرانی که به طور تخصصی تاریخ را دنبال می کنند، حرف های زیادی برای گفتن دارد.

البته با توجه به گذشت زمان طولانی از زمان انتشار این کتاب، امروزه به پژوهشهای جدیدتری دربارۀ موضوع آن نیاز است و خوانندگان برای آشنایی با تحولات ایران در دو قرن نخست پس از ورود اسلام به این کشور باید از آثار جدید نیز استفاده کنند، اما همچنان دو قرن سکو ت حائز اهمیت است و باید آن را خواند.